Metalami szlachetnymi zwyczajowo nazywamy metale odporne na działanie czynników chemicznych. Zaliczamy do nich, oprócz złota i srebra, metale z grupy platynowców tj. ruten, rod, pallad, osm, iryd i platynę. Na początku naszego cyklu pokrótce opisałem dwa spośród najpopularniejszych metali szlachetnych, czyli złoto i srebro. Zgodnie z zapowiedzią sprzed tygodnia, dzisiejszy odcinek zostanie poświęcony platynie. Oto garść podstawowych informacjii o tym ciekawym i unikalnym metalu.

Platyna – nazwa łacińska platinum, symbol Pt (jej nazwa pochodzi od słowa „platina” z języka hiszpańskiego, a oznaczającego zdrobniale srebro).
Platyna to szarobiały metal, jeden z najrzadziej występujących na ziemi (jak się ocenia około 30-40 razy rzadszy niż złoto). O rzadkości tego kruszcu może świadczyć fakt, że w celu wyprodukowania 1 uncji (czyli 31,1 g) czystej platyny należy wydobyć aż 8 ton rudy.

Jak większość metali szlachetnych jest odporna na działanie większości substancji chemicznych i czynników atmosferycznych. Charakteryzuje się bardzo wysoką temperaturą topnienia (około 1775 ºC), co w znaczny sposób ograniczało jej praktyczne wykorzystanie. Po raz pierwszy udało się ją stopić dopiero w 1782 roku. Platyna jest metalem plastycznym i kowalnym, a po złocie i srebrze najlepiej ciągliwym. Masa właściwa platyny wynosi 21,46 g/cm3, czyli jest cięższa od złota i ponad 2 razy cięższa od srebra.

A teraz może parę faktów z historii i obecnym stanie tego wyjątkowego metalu.

Pomimo, że platyna była znana już w starożytności, to jednak rzadko ją używano. Najbardziej znanym i intrygującym przedmiotem, do budowy którego wykorzystano ten metal jest „Casket of Thebes” (rysunek wyżej) – sarkofag córki króla Teb z 700 roku p.n.e. Mimo wysokiej temperatury topnienia, platyna była wykorzystywana przez Indian Ameryki Południowej. Zachowane do dnia dzisiejszego wyroby świadczą o tym, że posiadali oni ogromną wiedzę metalurgiczną i potrafili osiągnąć temperaturę rzędu 1200-1400 ºC.
W XVI wieku na terenach obecnej Wenezueli i Ekwadoru hiszpańscy konkwistadorzy po raz pierwszy natknęli się na przedmioty z tego metalu. Sądzili, że znalezione wyroby były wykonane z odmiany srebra (stąd platyna wzięła swoją nazwę). Do Europy została sprowadzona dopiero w 1750 roku. W związku z tym, że w tamtym czasie nie zdawano sobie sprawy z rzadkości występowania platyny w przyrodzie, nie przywiązywano wagi do jej wartości. Dopiero w XVIII wieku w Europie wyodrębniono ją jako osobny pierwiastek i odkryto jej unikalne właściwości. Do 1820 roku Kolumbia była jedynym na świecie źródłem platyny. W związku ze spadkiem wydobycia, na początku XIX wieku rozpoczęto poszukiwania, które doprowadziły w 1819 roku do odkrycia największych na świecie złóż tego metalu w górach Ural w Rosji. Dzięki temu przez następne ponad 100 lat rejon ten stał się głównym źródłem pozyskiwania tego metalu. Kolejne złoża odkryto w 1888 roku w Sudbury (Ontario) w Kanadzie, a w 1924 roku w Transwalu w Południowej Afryce i wreszcie w 1930 roku w Australii.

Obecnie największym producentem tego metalu jest Republika Południowej Afryki. W 2008 roku (dane według Johnson Matthey) RPA dostarczyła 76% całkowitej ilości wydobytej platyny na świecie. Drugie miejsce w produkcji zajęła Rosja z 14%, a trzecie – Ameryka Północna (USA i Kanada) z 5% udziałem.

Jak się szacuje, obecnie znane światowe zasoby platyny wynoszą około 3,5 miliarda uncji. Trzeba w tym miejscu zaznaczyć, że w porównaniu ze złotem, którego wydobywa się ok. 2 500 ton rocznie, aktualnie światowa produkcja platyny wynosi tylko ok. 6 milionów uncji, czyli 190 ton na rok. To oznacza, że całą ilość wydobytego w ciągu roku metalu można zmieścić w sześciennym pudle o wymiarach boku niewiele większym niż 2 metry!
Wieloletni popyt spowodował praktycznie całkowite wyczerpanie powierzchniowych zapasów platyny. W związku z tym, producenci zostali zmuszeni do eksploatacji złóż o coraz mniejszej grubości z coraz to większych głębokości. Taki stan rzeczy wpływa na koszty produkcji i wzrost cen wydobywanego metalu. Pomimo tego, niemal cała światowa produkcja praktycznie natychmiast znajduje nabywców.

Podobnie jak złoto, platynę wykorzystuje się do produkcji wyrobów jubilerskich. Przedmioty wykonane z tego kruszcu cechuje charakterystyczny metaliczno-biały kolor, odporność na zarysowania i uszkodzenia mechaniczne oraz wysoki połysk utrzymujący się przez bardzo długi czas. Oprócz tego szerokie zastosowanie znalazła w stomatologii i medycynie. W odróżnieniu od złota, dzięki swoim unikalnym właściwościom, platyna obok srebra stała się cennym surowcem przemysłowym. Wykorzystywana jest do produkcji naczyń laboratoryjnych, do sporządzania termoelementów, elektrod i styków oraz części niemagnetycznych w przemyśle zegarmistrzowskim. Szczególnie istotne okazały się jej właściwości katalityczne, które wykorzystano w przemyśle chemicznym i motoryzacyjnym. W związku z rozwojem motoryzacji i stałym dążeniem do ograniczania emisji szkodliwych związków wytwarzanych przez silniki samochodów, ciągle zwiększa się zapotrzebowanie na platynę w tym sektorze gospodarki. Jak się ocenia, ponad połowa obecnego wydobycia jest wykorzystywana do produkcji katalizatorów w samochodach.

Zgodnie z danymi podanymi przez Johnson Matthey, w 2008 roku światowy popyt na ten metal szlachetny wyniósł 6,345 miliona uncji. Poniżej zamieszczono wykres w zależności od jej przeznaczenia.

W ostatnich latach platyna obok złota i srebra zwróciła również uwagę inwestorów i zaczęła odgrywać coraz większą rolę w transakcjach inwestycyjnych.

Lynx