Okres denarowy

——— Pierwsze pieniądze polskie pojawiły się w drugiej połowie X w. Poprzednio nie wybijano w Polsce monet, posługiwano się zaś pieniędzmi obcymi. Były to między innymi monety rzymskie (napływały do nas zwłaszcza w I w. p.n.e. – III w. n.e.), arabskie (napływały w wielkiej ilości szczególnie od pierwszej połowy IX do drugiej połowy X w.) oraz zachodnioeuropejskie (od 950 r.). Poza tym jako środków wymiany używano skór, futer, bydła, soli, muszli, broni itp. System ten stosowany był jeszcze do XIII w.

Denar Mieszka I:

——— Bicie własnej monety srebrnej rozpoczął Mieszko I w drugiej połowie X w. Srebrne denary Mieszka były emitowane w niewielkich ilościach i miały raczej znaczenie prestiżowe. Były to denary wytwarzane na wzór monet obcych, zwane denarami grubymi. W okresie zamętu politycznego w XI w. nastąpił spadek wartości monety w związku z tym zaprzestano jej wybijania. Około roku 1070 po przejęciu produkcji menniczej przez Bolesława Śmiałego podstawą polskiego systemu pieniężnego stała się grzywna polska = 4 wiardunki = 24 skojce = 240 denarów = 400 oboli (półdenarków). Jako monety wybijano tylko denary zwane cienkimi. Ich wartość z biegiem czasu ciągle spadała. W XIII w. denary stały się tak cienkie, że można było na nich tłoczyć stempel tylko z jednej strony – w ten sposób powstały brekteaty.

Okres groszowy

——— W okresie XIII – XIV w. w prawie całej Europie oraz krajach Lewantu dokonano wielkiej reformy monetarnej. W Polsce reformę groszową przeprowadził król czeski Wacław, który koronował się na króla polskiego. Wraz z jego koronacją pojawiły się grosze praskie, tzw. nummi grossi, czyli pieniądze grubsze. Ostatecznej reformy dokonał jednak Kazimierz Wielki ok. 1337 – 1338 r., który za podstawę systemu monetarnego przyjął grzywnę krakowską = 197 g srebra. 1 grzywna = 4 wiardunki = 24 skojce = 48 groszy = 96 półgroszków. Jako monety wybijano grosze (krakowskie) i kwartniki (krakowskie) oraz półgrosze i denary. Kwartniki miały w pierwotnym założeniu reformy Kazimierz wartość 1/2 grosza, czyli 1/4 skojca (stąd ich nazwa). Jednak już po jego śmierci nominalna wartość kwartników spadła do 1/4 grosza, a po reformie w 1396 r. została ustalona na 1/6 grosza. Denary miały początkowo wartość 1/12 grosza, potem 1/16 grosza, a od 1398 r. 1/18 grosza (kwartniki stanowiące wtedy równowartość 3 denarów, zaczęto nazywać ternarami). Wprowadzenie systemu groszowego nia zapobiegło dalszemu spadkowi wartości pieniądza. W XIV i XV w. nadal zmniejszano ilość srebra w bitych monetach. Ponadto na tereny Polski napływała bezwartościowa moneta z zewnątrz, np. świdnicka.

Awers kwartnika Kazimierza Wielkiego:

——— W połowie XIII w. pojawiła się w Europie moneta złota, bita najpierw w miastach włoskich na potrzeby wielkiego handlu, a od ok. 1325 r. także w Czechach i na Węgrzech, skąd obficie napływała na tereny Polski. Pierwszą znaną polską złotą monetą jest dukat Władysława Łokietka, wizerunkiem króla na awersie i świętego Stanisława na rewersie. Próby bicia złotych monet podjął również Aleksander Jagielloński, ale w obiegu były przede wszystkim złote monety obce. Od połowy XV w. moneta złota była w Polsce przyjmowana za miernik wartości. Tak właśnie wytworzyło się pojęcie „czerwonego złotego” – na określenie realnej monety złotej, czyli dukata oraz pojęcie „złotego” jako jednostki obrachunkowej. Zaczęto również określać wartość monety srebrnej do złotej , co dało początek do stworzenia w Polsce w XVI w. nowego systemu monetarnego – złotowego.

Okres złotowy

——— W latach 1526 - 1528 dokonano gruntownej reformy monetarnej, która wrowadzała system złotowy. 1 złoty polski = 5 szóstaków = 10 trojaków = 30 groszy. 1 grosz = 3 szelągi = 6 ternarów = 18 denarów. Wartość jednego grosza ustalono na 0,77 g srebra. System ten został przyjęty w Koronie, w roku 1528 wprowadzony został także w Prusach, a w 1569 także na Litwie. W tym czasie rozpoczęto też bicie polskich złotych dukatów o wadze 3,5 g złota. Natomiast od 1564 r. wybijano talary, czyli srebrną monetę mającą odpowiadać wartości dukata. Talar dzielił się na 5 ortów.

——— Reformy te ustabilizowały ustrój pieniężny, który zachwiał się dopiero na początku XVII w., kiedy to za Zygmunta III obniżono znacząco zawartość srebra w monetach. Zachwianie systemu monetarnego spowodował również napływ bezwartościowego pieniądza niemieckiego, który wypierał z obiegu lepszą monetę polską.

Ort Zygmunta III Wazy:

——— Po wojnach szwedzkich z XVII w., w skarbcu królewskim nastąpił niedobór pieniądza. Z tego powodu król zgodził się znów na obniżenie zawartości srebra w monecie. Najbardziej katastrofalne okazały się afery monetarne T. Boratiniego i A. Tymffa. Boratini uzyskał w 1659 r. przywilej bicia miedzianych szelągów, które miały wyprzeć z obiegu zdawkowe monety obce. Jednak miedziane szelągi (boratynki) pojawiły się w nadmiernej ilości. Od 1663 r. Tymff rozpoczął masowe wybijanie małowartościowych złotówek (tymfów) o ilości srebra przeszło dwukrotnie niższej niż przepisowa. Dezorganizacja systemu monetarnego wywołana dużą liczbą boratynek i tymfów o przymusowym kursie trwała do końca XVII w. i przez cały okres saski.

——— Zasadnicza reforma monetarna nastąpił w 1766 r. Za podstawę ustroju pieniężnego przyjęto grzywnę kolońską = 233,8 g srebra. Z grzywny bito 10 talarów lub 80 złotych polskich (od 1786 r. 83,5 złp). Jednocześnie postanowiono bić złote dukaty według stopy holenderskiej i ustalono, że dukat = 16,75 złp (od 1786 r. – 18 złp).

——— Za rządów Stanisław Augusta Poniatowskiego powstał projekt wypuszczenia pieniądza papierowego. Zrealizowany został podczas insurekcji kościuszkowskiej, gdy komisja biletów skarbowych, której przewodził bankier A. Kapostas, wypuściła 8 mln papierowych złotych polskich. Wartość banknotów zabezpieczały dobra skarbowe. Pieniądz papierowy pozostawał w obiegu tylko podczas powstania w 1794 roku.

Okres rozbiorów

——— Mimo że na terenach zagarniętych po rozbiorach przez Prusy, Austrię i Rosję, każdy z zaborców wprowadzał swoje systemy monetarne, to dawny polski ustrój pieniężny nie zniknął całkowicie, a złotych polskich nadal używano jako pieniądza obrachunkowego, bądź obiegowego. Na obszarze Księstwa Warszawskiego utworzonego w 1807 r. początkowo używano monet pruskich. Dopiero w 1810 r. zaczęto bić monety własne, dostosowując je do kursujących w kraju monet pruskich, nadająć im jednak nazwy z czasów stanisławowskich. System ten został też rozciągnięty na przyłączony do Księstwa teren zaboru austriackiego z Krakowem i Lublinem.

——— Nowy podział ziem polskich ustanowiony na kongresie wiedeńskim w 1815 r. nie wpłynął znacząco na zmianę systemów pieniężnych. Austria przywróciła na terenie Galicji konwencyjną monetę austriacką – złoty reński, przy czym do 1846 r. używano takżę złotego polskiego jako pieniądza obrachunkowego. W Rzeczpospolitej Krakowskiej posługiwano się pieniędzmi Królestwa Polskiego, a od 1836 r. również własnymi monetami Wolnego Miasta Krakowa. Kiedy w 1846 r. Rzeczpospolita Krakowska została wcielona do Austrii ustanowiono tam austriacki system pieniężny. System ten uległ zmianie w 1858 r., kiedy to wprowadzono w Austrii srebrną monetę kruszcową ( z 1 funta = 500g srebra bito 45 zł reńskich).

——— Pieniądzem zaboru pruskiego były talary, a od reformy z lat 1871 – 73, mającej na celu ujednolicenie systemu monetarnego na terenie całego państwa niemieckiego i oparcia go na walucie złotej, 1 marka = 100 feningów, zawierająca 0,32258 g złota próby 900.

Rubel rosyjski z roku 1841:

——— W Królestwie Polskim po 1815 r. zaczęto bić własną monetę według nowej ordynacji, zachowująć jednak system złotowy ( z grzywny kolońskiej srebra bito 84 złp). W 1834 r. grzywnę kolońską zastąpiono funtem rosyjskim = 409,5 g srebra, a wartość monet została uzależniona od wartości rubla: 10 złp = 1,5 rubla; 1 złp = 15 kopiejek (1 złp = 30 gr). W 1841 roku do obiegu wprowadzono ruble rosyjskie.

——— Systemy te przetrwały w Królestwie Polskim, w Galicji i zaborze pruskim do pierwszej wojny światowej.

Autor: tom

Kopiowanie tylko za zgodą portalu MonetyNews.pl